netwerk voor professionals in de sociale woningbouw

Gezond wordt het niet vanzelf
Mieke Weterings

di 21 mei 2019
artikel

Gezondheid wordt steeds vaker genoemd als doel van grote ingrepen in wijken en gebouwen, en als positief neveneffect van verduurzaming. Maar het vraagt wel extra motivatie, kennis en inzet om ook ├ęcht prestaties voor elkaar te krijgen.

Met de nieuwe kaders van de Omgevingswet, de nieuwe Woningwet en de Overlegwet kunnen alle betrokkenen nog beter dan voorheen voorrang geven aan wat zij belangrijk vinden voor duurzaamheid en gezondheid, in het bijzonder met het oog op de kwetsbare doelgroepen van sociale huisvesting. Technieken voor een integrale kwaliteit van gebouwen en de gebouwde omgeving zijn ruim beschikbaar. Toch komt de aandacht voor gezond bouwen en wonen in de praktijk vaak niet veel verder dan het beperken van de meest ongewenste neveneffecten van een overheersende energie-aanpak.

Dit artikel is een pleidooi voor expliciete aandacht voor ‘gezondheid’. Vanuit de Kennistafel Gezond Wonen bieden we een overzicht van definities en principes, en twee concrete voorbeelden van gezond bouwen en wonen.

Invloed van de omgeving

Wat verstaan we precies onder gezondheid? Gezondheid is een algehele staat van welbevinden, zowel lichamelijk als sociaal en mentaal. Gezondheid, van individuen en een bevolking, wordt voor een groot deel bepaald door erfelijke factoren, leefstijl en de toegang tot goede medische voorzieningen. Echter, de fysieke omgeving is ook een belangrijke factor.

Om te beginnen wat cijfers over ‘ongezondheid’ en risico’s. Bij een woningcorporatie met 10.000 woningen sterven per jaar gemiddeld circa 25 huurders enkele jaren te vroeg, vooral als gevolg van jarenlange blootstelling aan luchtvervuiling buiten en binnen, en door ongevallen in en rond de woning. Hoewel dit op zich al triest en imposant genoeg is, zijn er per jaar honderdduizenden mensen die in hun functioneren thuis en in de maatschappij ernstig beperkt worden en inboeten aan ‘kwaliteit van leven’, als gevolg van onvoldoende omgevingskwaliteit. Denk bijvoorbeeld aan mensen met een allergie of met bewegingsbeperkingen. In de ‘Volksgezondheid Toekomstverkenningen 2018’ van het RIVM kunnen meer gegevens worden gevonden, vooral over de negatieve invloed van de omgeving op de gezondheid van mensen, en over gezondheidsverschillen in Nederland, inclusief indicaties van de kosten van zorg en medicijnen die ermee samenhangen.

Hittestress

Hoe uit dit zich in de praktijk? Daarvan zijn helaas genoeg voorbeelden. Zoals het te warme ouderencomplex aan de Borneostraat in Den Haag. In de zomer van 2018 warmden vooral de bovenste etages flink op, waardoor de ouderen hun woningen ontvluchtten, tot en met een rolstoelgebonden bewoner die zijn heil moest zoeken in de binnentuin.

Meerdere bewoners hebben meldingen en vragen over de hitte doorgegeven aan woningcorporatie Staedion, maar deze werden niet opgevolgd. Nu is Staedion hierin niet onhandiger dan andere corporaties; het beperken van hittestress en extra zorg voor kwetsbare bewoners tijdens hittestress was tot voor kort geen item voor woningcorporaties, en dus bestaan daarvoor nog zelden beleid, aandachtsfunctionarissen of ‘veelgestelde vragen en antwoorden’. Daar moet wel iets aan gaan gebeuren. Wellicht zelfs in de sfeer van zorgplicht, want de periodes van hitte en het aantal stedelijke hitte-eilanden nemen toe, alsmede het aantal ouderen en andere kwetsbare mensen in woningen van woningcorporaties.

"Het beperken van hittestress en extra zorg voor kwetsbare bewoners was tot voor kort geen item voor"

In het najaar van 2018 organiseerde Staedion een prijsvraag voor huurders, over ideeën voor energiebesparing. Dit was de aanleiding voor een aantal actieve huurders om een werkgroep te starten en de hitteproblemen om te zetten in een voorstel voor een geïsoleerd groen dak. Het voorstel is in de prijzen gevallen, en dit voorjaar start er een onderzoek naar de mogelijkheden. Hopelijk kunnen energiebesparing, klimaatadaptatie en biodiversiteit integraal bevorderd worden. De bewoners willen proberen ook nog buitenzonwering aan de maatregelen te laten toevoegen, liefst al vóór de zomer van 2019. Omdat het complex valt onder beschermd stadsgezicht, wordt ook de gemeente betrokken bij de plannen.

Samen eten

De gezonde omgeving

Maar uiteraard werkt het ook andersom: de omgeving kan ook positieve effecten hebben voor de duur en de kwaliteit van leven. Mede door een functionele en prettige omgeving kunnen mensen zich goed en gelukkig voelen, en kunnen ze vitaal worden en blijven, waardoor ze beter tegen een stootje kunnen. Zo kunnen ze langer voor zichzelf en anderen zorgen. In Nederland zijn er gebieden, wijken en bevolkingsgroepen waarbinnen mensen gemiddeld meer dan tien jaar langer in goede gezondheid leven dan binnen andere gebieden en groepen. De sociaaleconomische status is de cruciale factor, maar ruimtelijke verschillen hangen hier direct en indirect mee samen.

Globaal zijn er drie ruimtelijke factoren aan te wijzen die een verschil maken in de gezondheid van bewoners. De eerste is de kwaliteit van de fysieke omgeving, die bijdraagt een directe verbetering van de feitelijke én ervaren gezondheid. Denk bijvoorbeeld aan een koel huis in de zomer, prettig uitzicht, privacy en rolstoelvriendelijkheid. De tweede factor is voorwaardenscheppend voor een gezonde situatie. Zoals buurtvoorzieningen die ontmoeting stimuleren, aantrekkelijke en veilige fietspaden en gebruiksvriendelijke klimaat-apparatuur. De derde factor gaat over de aspecten in de fysieke omgeving die er juist niét moeten zijn, omdat ze een bedreiging of beperking van de gezondheid vormen, Denk daarbij aan inbraakrisico’s, luchtvervuiling door autoverkeer, geluidhinder en open gastoestellen.

Ontwerpers, bouwers en beheerders van woningen en woonomgeving zijn dus van grote betekenis voor de gezondheid van de bewoners. Maar soms lijkt het erop dat we door de focus op de energietransitie minder oog hebben voor gezondheid.

Prettig en gezond wonen

Duurzaam of gezond renoveren?

Voor een gezond, leefbaar milieu in de toekomst, zullen we goed voor natuur en milieu moeten zorgen en klimaatverandering binnen de perken moeten houden. Op de lange termijn vallen de doelstellingen van duurzaamheid en gezondheid dus samen. Maar op de korte termijn kan een eenzijdig enthousiasme voor energie- en andere milieumaatregelen hoge gebruiks- en belevingswaarden in de weg staan. Karikaturen daarvan zijn de potdicht geïsoleerde woning met slechte ventilatievoorzieningen, compacte gestapelde bouw zonder buitenruimtes, grijswatersystemen met risico’s voor infectieziektes, en ecologische zones met verdrinkingsgevaar en ‘pollen-wolken’.

Een grote energie-renovatie van bestaande gebouwen is een goed moment om de woningen ook in andere opzichten beter te maken. Bij programma’s als Nul op de Meter, de Stroomversnelling en BENG worden de nieuwe keuken en badkamer en het afrekenen met vocht en tocht als aantrekkelijke argumenten genoemd. Maar als vervolgens alle keuzes voor maatregelen alleen worden afgestemd op de maximalisatie van het thema energie (aan de hand van gangbare rekenmethodes), dan schieten het thermisch comfort, een goede vochthuishouding en de gebruiksvriendelijkheid van klimaatsystemen er nogal eens bij in. Dan is gezondheid in het verkooppraatje naar voren geschoven, maar slechts gedeeltelijk geleverd.

"Gezondheid wordt in het energie-verkooppraatje naar voren geschoven, maar slechts gedeeltelijk gelev"

Het kan natuurlijk anders. Al sinds de eerste voorbeeldprojecten duurzaam bouwen in Nederland zijn er prachtige voorbeelden van integrale benaderingen. Vooral projecten waarbij conceptueel gewerkt is, hebben een opvallende kwaliteit. De verschillende maatregelen zijn dan in samenhang gekozen, waardoor ze optimaal tot hun recht komen. Er zijn al heel wat prijsvragen en aanbestedingen gewonnen op goede realisatiekosten, juist omdat de betrokkenen startten met de essentie van het wonen voor bepaalde doelgroepen, waarna de bijpassende energietechnieken en materialisatie vanzelf op hun plek vielen. Zo zijn er allergeenarme woningen, stilte-woningen, muziekwoningen, bio-ecologische woningen, en kluswoningen in monumenten, die in het gebruik gewoonweg goed scoren op energie en andere milieuaspecten. Zeker als zij samen met de toekomstige woon- of doelgroep ontwikkeld zijn.

Wat is een goed ventilatiesysteem?

Omdat er jaarlijks zoveel doden en zieken zijn als gevolg van slechte binnenlucht, is het onder meer belangrijk te zorgen voor goede luchtverversing in woningen. Het gaat te ver een gedetailleerde checklist voor alle onderdelen van ventilatiesystemen op te nemen. We noemen enkele aandachtspunten, waarop helaas niet standaard gelet wordt.

  • Toevoer via de gevel: plaats lange horizontale ventilatieroosters zo dicht mogelijk bij het plafond, liefst voorzien van een klep die naar het plafond wijst, voor zoveel mogelijk thermisch comfort, zodat de bewoners de roosters constant een beetje openhouden, ook in de winter. Minder gewenst is een laag toevoerpunt, gecombineerd met een verwarmingselement en ventilator, maar soms kan het in bestaande bouw niet anders.
  • Mechanische afvoer: kies hogere capaciteiten dan in het Bouwbesluit, om ook na meerdere jaren gebruik nog voldoende capaciteit te hebben voor met name de piek-afvoer bij koken en baden. Zorg daarnaast voor meerdere schakelaars en eventueel voor CO2- en vochtsensoren, om de afvoer gemakkelijk op ‘hoog’ te zetten, in de keuken en badkamer. Want als de woning droog blijft, krijgen huisstofmijten en schimmels minder kans.
  • In balansventilatiesystemen zit een filter om de motor te beschermen tegen vuil dat met de buitenlucht meekomt. De standaard kwaliteit van deze filters houdt de kleinere stof- en roetdeeltjes niét tegen, terwijl dit juist de deeltjes zijn die het meest schadelijk of hinderlijk voor de gezondheid zijn. Wie graag een hogere filterkwaliteit wenst, moet hierom specifiek vragen. De nadelen van sterke filters zijn het hogere energiegebruik, het hogere geluidniveau en de hogere kosten (vervanging enkele keren per jaar). Met het risico dat de bewoners het systeem uitzetten, terwijl niét ventileren slechter is dan ventileren met lucht waar enige vervuiling in zit.
  • De doorstroming tussen toevoer- en afvoerpunten vindt bij voorkeur plaats van droge naar vochtige en van schone naar vuile functies. De lucht verplaatst zich in de woning via openingen onder of boven deuren, hallen en trappenhuizen. Decentrale ventilatie, waarbij de toevoer én afvoer per kamer geregeld worden, kan als noodoplossing worden ingezet bij problemen in een bestaand gebouw, dat verder nog niet wordt aangepakt.
  • In alle gevallen moeten kamers voorzien zijn van te openen ramen, moet gekozen worden voor stille en hoogrendement-toestellen, en wordt een heldere gebruiksinstructie geleverd, eventueel ook nog persoonlijk. Omdat hittegolven én de kwetsbaarheid van de bevolking toenemen, is het tegenwoordig ook nodig te weten hoe te ventileren en luchten tijdens hitteperiodes.

Renda wil de komende tijd vaker expliciet aandacht besteden aan aspecten, voorbeelden en de proceskant van gezond wonen, specifiek van toepassing voor sociale woningbouw en duurzaam renoveren. Wie hiervoor ideeën of wensen heeft, is van harte uitgenodigd om aan te schuiven bij de Kennistafel Gezond Wonen. Neem hiervoor contact op met Renda via renda@aeneas.nl.

Meer informatie

Reacties

xMet het invullen van dit formulier geef je Renda en relaties toestemming om je informatie toe te sturen over producten, dienstverlening en gerelateerde zaken. Akkoord

Copyright 2019 Aeneas Media

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie AccepterenWeigeren