Log in
inloggen bij Renda
Hulp bij wachtwoord
Geen account?
shop word lid
Home / Artikelen

Alleen economische systeemverandering kan de circulaire economie realiteit maken

Cécile van Oppen - 23 november 2022

In mijn bubbel lijkt alles wel om duurzaam en circulair te gaan. Wie door mijn LinkedIn feed scrollt zou denken dat de circulaire economie al realiteit is. Hoewel ik blij ben dat we de afgelopen vijftien jaar het besef hebben zien groeien dat duurzaamheid méér is dan (verduurzaming van) energie, ben ik af en toe ook moedeloos. We raken maar niet uitgepraat over circulair, maar de economie komt er niet aan te pas.

Inmiddels weten we dat circulair bouwen een krachtig middel is in de transitie naar een volhoudbare samenleving. De bouw is immers verantwoordelijk voor ruim 50% van het materiaalgebruik in Nederland en ook nog eens 35% van de CO2-emissies. Wanneer we in staat zijn om die impact te verkleinen zijn we dus goed bezig. 

Maar lukt dat ook met een beetje hergebruik hier, en een beetje biobased daar? In onze circulaire experimenteerdrift zijn we bereid onze nek uit te steken; maar de opschaling komt maar niet op gang. Wie rondvraagt hoort dikwijls “te duur” als de belangrijkste beperkende factor. 

Als circulair bouwen duurder is dan conventioneel bouwen – is het dan logisch dat we na 15 jaar nog steeds aan het experimenteren zijn en maar niet kunnen opschalen? 

Idealisme is niet schaalbaar.

In aanloop naar de Klimaattop publiceert UNEP elk jaar het ‘Emissions Gap Report’ (EGR). In dit rapport wordt geanalyseerd of we op schema zitten om onze klimaatdoelen te halen (nee) en wat er nodig is om wel weer richting de 1,5 graad opwarming te gaan. Anders dan in eerdere jaren ligt de nadruk in de EGR 2022 op systemische transformatie

De starre focus op technische oplossingen leidt af van waar het echt over gaat: de institutionele systemen die we hebben gebouwd zijn ongeschikt voor de toekomst. De huidige systemen zijn extractief en vergroten de kloof tussen arm en rijk. Het is een ongemakkelijke waarheid, maar een waar we niet langer omheen kunnen. 

Als ik het in mijn werk heb over deze institutionele systemen lijkt het voor veel mensen buiten bereik. We lijken de status quo te accepteren, en proberen binnen de randvoorwaarden die ons gegeven zijn te optimaliseren. 

Radicaal anders ondernemen

Als Copper8 hebben wij een andere kijk. We zijn allereerst van mening dat onze organisatie óók een systeem is. En natuurlijk lopen we wel eens tegen de grenzen aan van het ‘grote systeem daarbuiten’, maar binnen ons eigen (eco) systeem hebben en nemen wij alle ruimte om onze visie op duurzaamheid te vertalen naar het reilen en zeilen van de onderneming.  

Wij zien het als een urgente opgave: het ter discussie stellen van het conventionele (business) model van adviesbureaus. Vaak wordt de dienstenindustrie buiten schot gehouden als het gaat om duurzaamheid, en dat is onterecht. Want niet alleen heb je als adviseur de kans om je klanten gevraagd én ongevraagd te adviseren over de urgentie van een duurzame transformatie; ook voedt de dienstenindustrie (en hun werknemers) met de miljarden omzet die gemaakt worden het consumentisme. 

Wij vinden dat adviseurs nodig zijn in deze fase van de transitie. Als tijdelijk breekijzer om verduurzaming écht op gang te brengen binnen bedrijven. En we zien het ondernemerschap als kans om te laten zien hoe het écht anders kan. 

Hoe dan? 

Allereerst geloven we niet in groei. Groei is uiteindelijk een fenomeen dat zichzelf in stand moet houden. Die groei leidt daarmee tot verwatering van visie. Ik zag het bij eerdere adviesbureaus waar ik werkte: op gegeven moment moest ik gewoon maar ‘projecten verkopen’, waar die projecten over moesten gaan was secundair aan dat ze geld opleverde. Bij ons is het andersom: het project moet leiden tot impact, en dat het geld oplevert is letterlijk in sommige gevallen secundair. Als Copper8 zullen we nooit groter worden dan vijftien adviseurs. Daarmee houden we als klein team grip op waar we mee bezig zijn. 

Deze maximale organisatieomvang versterkt ook onze positie als pionier in de transitie. Waar we ooit bekendheid hebben gekregen als expert op het vlak van circulair inkopen, hebben we inmiddels onze kennis gevat in een gratis te downloaden boek. Doordat die kennis nu beschikbaar is voor opdrachtgevers (en collega adviesbureaus) zijn wij daar nu minder nodig. Dan kunnen wij door naar het volgende relevante onderwerp dat verdieping nodig heeft.

Hoewel we zoals gezegd geloven in de relevantie van adviseurs in de transitie, hopen we ook over tijd overbodig te zijn. We werken toe naar onze misbaarheid. Bij opdrachtgevers doen we dit conform onze filosofie voordoen-nadoen-zelfdoen. Want alleen als we capaciteit kunnen opbouwen binnen onze opdrachtgevers zullen zij op termijn zelf in staat zijn om te transformeren. We hebben wel degelijk duurzame relaties met onze opdrachtgevers, maar wel zonder dat er sprake is van een stroom aan transacties. 

We zijn selectief in de opdrachten die we aannemen en zijn niet bang om ‘nee’ te verkopen als het onvoldoende impactvol is. Soms is die ‘nee’ zelfs de belangrijkste trigger voor een opdrachtgever om aan de slag te gaan met verduurzaming. 

En wellicht nog belangrijker, we gaan proactief op zoek naar de vragen die wél gesteld moeten worden, maar waar geen betalend opdrachtgever voor is. 

Systemen veranderen

Want wat doe je als je weet dat de huidige institutionele systemen ongeschikt zijn voor de transitie naar een écht volhoudbare samenleving? Zelf het goede voorbeeld geven is stap 1, maar uiteindelijk wil je toch ook iets doen aan die systeemverandering. 

In de afgelopen jaren hebben we regelmatig onderwerpen opgepakt uit nieuwsgierigheid, uitgediept en geagendeerd. Zo hebben we eerder dit jaar ons eerste onderzoek naar Belastingverschuiving in de Bouw gepresenteerd. We weten immers dat circulair bouwen vaak duurder is dan de conventionele manier van bouwen. We weten ook uit onze gesprekken met de koplopers dat circulair bouwen arbeidsintensief is dat mede hierdoor de investeringskosten van circulair bouwen niet concurrerend zijn. 

Maar ‘wat als’ we een ander belastingsysteem zouden hebben waarin de maatschappelijke kosten van de conventionele manier van bouwen niet op de maatschappij komen te liggen, maar juist verrekend worden in de prijs? En wat als we arbeid lager zouden belasten waardoor het zou lonen om gebruikte materialen te delven (arbeidsintensief) te bewerken (arbeidsintensief) en opnieuw passend te krijgen in een ander gebouw (arbeidsintensief)? 

We lijken de status quo te accepteren en binnen de randvoorwaarden te optimaliseren. Dit is niet genoeg.

Om deze hypothese te onderzoeken hebben wij vier praktijkcases onderzocht: de renovatie van BlueCity in Rotterdam, de renovatie van een woningbouwproject op de Kuilsenhofweg in Amsterdam, de demontage van de oude Hudson’s Bay aan de koopgoot in Rotterdam en de demontage van de Tijdelijke Rechtbank in Amsterdam. De renovatieprojecten maken gebruik van hergebruikt materiaal, en de demontage projecten faciliteren juist weer materiaalhergebruik. Samen met Arcadis hebben we voor elk van deze projecten een lineaire variant tegenover de circulaire variant gezet, van waaruit we konden analyseren wat er gebeurt bij een ander fiscaal stelsel. 

Allereerst zien we op basis van dit onderzoek dat circulair bouwen inderdaad duurder is dan de conventionele manier van bouwen, we zagen een conservatieve 1-7% meerkosten voor circulair bouwen. Dit terwijl de circulaire bouwprojecten ongeveer 50% CO2 reductie wisten te realiseren ten opzichte van hun lineaire evenknie. Ook zagen we dat er een hogere arbeidsvraag is, zo’n 10 FTE voor deze projecten – een complexe opgave in een krappe arbeidsmarkt, maar zeker niet onmogelijk in een sector waar ruim 30% van de contracten in een ZZP-constructie maar beperkt genieten van sociale zekerheden. 

Wanneer we aan de ‘fiscale’ knoppen gaan draaien zien we al snel dat onze hypothese wordt bevestigd: het huidig belastingstelsel belemmert de transitie naar circulair bouwen. We hebben aan drie knoppen gedraaid: 

  • Milieuheffing: waarbij we (een meervoud) van de milieuprijzen hebben toegekend aan de projecten; 
  • Heffing op primaire grondstoffen: waarbij we in enkele scenario’s een aanvullende heffing hebben toegekend voor primair materiaalgebruik; 
  • Sociale premies: waarbij we de premies van de werkgever hebben verlaagd om zodoende de arbeidskosten te verlagen*. 

Wat blijkt? Bij het draaien aan deze drie knoppen zien we dat de circulaire variant goedkoper wordt. In drie van de vier gevallen is de circulaire variant zelfs goedkoper dan de lineaire variant. Wanneer circulair bouwen economisch aantrekkelijk wordt kunnen we pas echt hoopvol zijn dat die manier van bouwen gaat opschalen. 

In onze huidige fase van experimenteren-experimenteren-experimenteren leggen we de economische rekening bij de opdrachtgever of ondernemer. Maar die willen niet structureel hun nek uitsteken, en diegene die dat wel doen, vechten om te overleven. Idealisme is helaas geen schaalbaar concept. In plaats daarvan moeten we de maatschappelijke kosten neerleggen bij de opdrachtgever of ondernemer die niet circulair bouwt. En hiervoor is de overheid aan zet. 

Wij zijn het systeem

De overheid voelt ook als een afstandelijk fenomeen, maar uiteindelijk hebben wij als individuën daarin ook invloed. We hebben letterlijk een stem om uit te brengen. En besteedt die stem daarom zinvol, want ook in de politiek is er transformatie en een ander geluid nodig om die volhoudbare samenleving realiteit te maken. 

Wij zijn het systeem. Als medewerker kun je vragen stellen, als leidinggevende kun je anders leiding gaan geven, en als ondernemer kun je een transformatie van jouw eigen onderneming vormgeven. Als individu kun je anders stemmen. Wij hebben als mensen dit systeem gemaakt, en we kunnen het systeem ook aanpassen op de wetenschap van nu. 

Wie kies jij te zijn?  

Reacties

x Met het invullen van dit formulier geef je Renda en relaties toestemming om je informatie toe te sturen over producten, dienstverlening en gerelateerde zaken. Akkoord
Renda ©2022. All rights reserved.

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie AccepterenWeigeren