netwerk voor professionals in de sociale woningbouw

Een tweede leven
ERAflats weer klaar voor de toekomst
Sander Grip

di 4 juni 2019
artikel

De kolossale ERAflats die ooit verrezen als slim antwoord op een steeds hogere woningnood, zijn aan renovatie toe. ERA Contour, oorspronkelijke bouwer van de flats, pakt die klus maar wat graag op. "Dat doen we samen met Smits Vastgoedzorg onder de naam Team ERAflats. Van de elfduizend woningen die ooit op deze wijze gebouwd zijn, knappen we er nu al drieduizend duurzaam op", vertelt Timo Stoopman, Planontwikkelaar Bestaande bouw bij ERA Contour. Op dit moment wordt onder andere de flat Purmerhoek in Capelle aan den IJssel aangepakt.

Een beetje Sovjet zijn ze wel, de ERAflats die tussen 1964 en 1973 werden neergezet. Ze bestaan uit honderden woningen aan eindeloze galerijen. Door hier en daar een knik in het gebouw, breekt de zee van beton en glas een beetje. Maar het massale domineert. Neem Capelle aan den IJssel, waar met Schermerhoek, Purmerhoek en Beemsterhoek drie van deze flats pal naast elkaar staan. Elk is veertien verdiepingen hoog, tezamen tellen ze 1344 woningen. In de volksmond heet dit de Chinese Muur. En toch; ondanks de overweldigende omvang, valt de ruimte eromheen op. Er is veel groen, de geluiden van spelende kinderen weerkaatsen tegen de balkons en aan de galerijkant kijk je uit over polderland.

Purmerhoek wordt momenteel in opdracht van woningcorporatie Havensteder gerenoveerd door Team ERAflats, een vof van ERA Contour en Smits Vastgoedzorg. De klus is al even omvangrijk als de flat zelf. De 504 woningen van Purmerhoek worden over een tijdsbestek van anderhalf jaar geïsoleerd en gemoderniseerd, elf dagen per woning. Badkamer, keuken en wc worden vernieuwd, leidingwerk weggewerkt, al het hout geschilderd, enkelglas vervangen door triple-A glas. Bewoners blijven zitten waar ze zitten tijdens de werkzaamheden aan hun huis, legt Timo Stoopman uit: “Door privacyschermen te verwijderen, ontstaat aan de achterzijde van de flat een tweede galerij en kunnen we alle woningen bereiken zonder de bewoners op de galerij aan de voorzijde te storen. Zo is de renovatie al net zo vernuftig opgezet als de oorspronkelijke bouw van de flats.”

Een waar woord, want al blinken ze niet uit in schoonheid, ze zitten absoluut slim in elkaar. De ERAflats stammen uit de tijd dat de woningnood in ons land zijn hoogtepunt bereikte. Nieuwbouw moest sneller en sneller om de almaar groeiende vraag tegemoet te komen. Standaardisering was de remedie: hoe meer onderdelen van de woning aan standaardmaten voldeden, hoe sneller er te bouwen viel. En nergens werd zo sterk gestandaardiseerd als bij de ERAflats.

2. De ERAflats in aanbouw in 1969. Beeld: ERA Contour

"Het oude systeem van flexibel bouwen blijkt ook nu nog functioneel voor duurzame renovatie"

Beeld: Marieke Odekerken

Een nieuwe techniek

Bestaande bouwtechnieken bleken begin jaren zestig niet langer afdoende om de bouwvraag aan te kunnen, dus gingen bouwbedrijven zoeken naar nieuwe, snelle methoden. Zo ook aannemer J.P. van Eesteren, die een revolutionair nieuw systeem bedacht: tunnelgietbouw. Hierbij werd het beton op de bouwplaats in herbruikbare stalen tunnels gegoten. Het skelet van een woning was zo op locatie in enkele dagen uit de grond te stampen.

Een team knappe koppen, onder de naam Van Eesteren Rationele Aanpak (ERA), moest het idee perfectioneren. Het bedacht een eindeloos te repeteren bouwconcept waarmee het skelet van een flat in recordtempo opgebouwd kon worden. Met een stalen wapening in de muren en vloeren was zelfs een beukmaat van bijna acht meter te maken, groter en flexibeler dan elke andere flatwoning. De ene dag stortten de bouwvakkers de ene verdieping, de volgende dag stonden de tunnels daar bovenop en verrees de volgende bouwlaag al. Na het opbouwen van enkele verdiepingen, startte de afbouw op onderliggende etages alvast. Ook die afbouw werd vergaand gestandaardiseerd, stelt Stoopman. “De brede beukmaat levert een ruime woning zonder dragende tussenwanden op. Het enige wat per woning vaststaat, is de kern met keuken, wc en badkamer. Verder is alles vrij in te delen. Op vooraf gemarkeerde punten zijn met een paar schroeven complete wanden toe te voegen.” Stoopman glimlacht: “Het complete afbouwpakket van wanden, kozijnen, sanitair en keuken werd in de fabriek gemaakt. Eén paar pallets per woning. En om de kostprijs per woning gelijk te houden, werden alle mogelijke muren meteen meegeleverd. Nam je een driekamerwoning, dan werd er een wand tegen een zijmuur geplaatst, waarna er overheen behangen werd. Dan had je die extra muur alvast in huis voor het geval je later toch een vierde kamer wilde.”

Van Eesteren wilde niet dat zijn systeem uitlekte, dus de bouw van de allereerste flats in RotterdamAlexanderpolder werd met de grootste voorzorgsmaatregelen omkleed. De bewakers waren zelfs zo goed geïnstrueerd, dat Van Eesteren zélf geweigerd werd toen hij de bouwplaats wilde bezoeken met een delegatie. Op de vraag of de bewaker wel wist wie hij voor zich had, antwoordde deze: “Al bent u J.P. van Eesteren zelf, u komt het terrein niet op!”

Het principe was zo succesvol, dat Van Eesteren met ERA Bouw, het latere ERA Contour, een aparte bv oprichtte, die zich alleen nog maar met de bouw van flats ging bezighouden. Tot 1973 werden ruim elfduizend woningen gerealiseerd, verdeeld over ongeveer vijftig flats. “Er staat er eentje in Velsen, in Zoetermeer staat er een aantal en er is er ooit een in het Duitse Emden gebouwd”, weet Stoopman uit eigen onderzoek. “Maar de flats staan vooral in Rotterdam en omgeving.” Het concept heeft zich in de ogen van Stoopman ruimschoots bewezen: “Flats van deze grootte worden niet meer gebouwd. Waar menig flat uit de jaren zestig en zeventig gesloopt is, staan alle ERAflats nog fier overeind. De kracht van het ontwerp is de vrijheid en flexibiliteit in de woningen en de hoeveelheid open ruimte er omheen. Van buiten vindt misschien niet iedereen ze mooi, van binnen bieden ze alle ruimte en comfort die je nodig hebt. Dat is de kracht van deze flats.”

 

Henny en John van Empelen wonen al 46 jaar in Purmerhoek. Hun woning werd als een van de eerste gerenoveerd. Beeld: Marieke Odekerken

Timo Stoopman is vanuit Team ERAflats nauw betrokken bij de renovatie van de ERAflats.

Duurzame renovatie

Stevig gerenoveerd moeten de flats wel worden na ruim vijftig jaar gebruik. Werk dat ERA Contour in samenwerking met partner Smits Vastgoedzorg graag uitvoert, gezien de historische band die het bedrijf heeft met de flats. Stoopman: “Wij kennen deze flats als geen ander. Inmiddels hebben we ook ruime ervaring met het groot onderhoud ervan. Het oorspronkelijke ontwerp is repeterend en wij hebben een systeem voor de renovatie opgezet dat ook repeterend werkt: steeds een stukje aanpakken om zo het geheel in fases op te knappen. Daar komt de expertise van Smits Vastgoedzorg dan weer heel goed bij van pas, zij zijn grondlegger van de RGS-methode, Resultaatgericht Samenwerken bij Renovatie. We hebben met Team ERAflats al duizend woningen aangepakt, waaronder de vier flats die we als eerste ooit gebouwd hebben, we zijn met duizend woningen bezig en we hebben opdracht voor nog eens duizend woningen. We zijn trots dat we het erfgoed van ons bedrijf nu een tweede leven mogen geven; niets is zo circulair als bestaande bouw duurzaam renoveren.”

Veel van het renovatiewerk concentreert zich op de interieurs, al geeft Stoopman aan dat ook aan de buitenkant van de flats het nodige verandert: “De grootte van de flats heeft hier en daar geleid tot sociale problemen. Zo bleken de grote, lege entrees ideale plekken om spullen en rotzooi onbeheerd achter te laten. Door deze te verkleinen, brievenbussen te verplaatsen zodat er een glazen voorgevel ontstaat en een intercomsysteem aan te leggen, is de ruimte beter te overzien en de sociale controle groter. Verder hebben we rondom de flats stroken ledverlichting aangebracht, waardoor de flats nu in het licht staan. Zo is het voor hanggroepen minder makkelijk zich hier op te houden. En ook in de flats komt verlichting, waardoor overlast ’s avonds een stuk minder is.”

Naast deze sociale verbeteringen, vindt in de woningen het echte groot onderhoud plaats. Stoopman: “Door goed te isoleren, gaan de woningen van een E- naar een A-label. Waar mogelijk hergebruiken we materiaal. Wat je bijvoorbeeld niet verwacht, maar wat duidelijk werd tijdens de eerste renovatie die we deden: we kunnen de houten kozijnen opnieuw gebruiken. Door de brede overhangen van de balkons en galerijen bleek het hout nog in uitstekende conditie te verkeren. We vervangen de platen onder de kozijnen, omdat daar asbest in zit. Het oude glas met asbestkit zagen we uit, zo ontstaat gelijk een bredere sponning waarin we het triple-A glas kunnen plaatsen. Zo blijkt het oude systeem van flexibel bouwen ook nu nog functioneel voor onze duurzame renovatie.”

Veel huis voor kleine prijs

"We zijn trots dat we het erfgoed van ons bedrijf nu een tweede leven mogen geven"

De gigantische operatie kan niet zonder samenspraak met de bewoners verlopen. Zij kregen inspraak in zaken als kleurgebruik en materiaalkeuze. De overlast wordt beperkt door in verticale stroken van twee woningen breed te verbouwen. De grootste hinder die bewoners hebben, is die twee weken dat er bouwvakkers in je huis rondsjouwen. John en Henny van Empelen hadden dat er graag voor over, stellen ze gezeten in hun eigen woning op de tweede verdieping.

Terwijl Henny een kop koffie met slagroom maakt in de nieuwe keuken, vertelt haar man John dat zij in Purmerhoek zijn komen wonen vlak nadat de flat gebouwd werd. “Dat is nu 46 jaar geleden en we wonen hier nog altijd met plezier.” Ook hij geeft toe dat de flat aan de buitenkant bepaald niet de schoonheidsprijs verdient, maar de ruimte die zij binnen hadden, gaf toentertijd de doorslag om zich in te schrijven. Het was veel huis voor een kleine prijs. “Ik heb wel gezegd: niet hoger dan vier”, lacht Henny als ze erbij komt zitten. “Ik heb hoogtevrees.” John vond het best: “Je bent veel sneller binnen dan als je ergens op de veertiende zit en je hebt nog contact met wat er in het park gebeurt. Ik heb net genoeg uitzicht zo.” Ook voor Henny was de omgeving een pluspunt: “Ik kom van een boerderij in het oosten van het land. Toen we hier kwamen wonen, was er verder nog niet veel gebouwd. We hadden wijds uitzicht over groene weilanden en polders. Daar zijn nu wel wat huizen gebouwd, maar het is nog steeds een fijn groen plekje.”

Het echtpaar leerde elkaar kennen toen John in militaire dienst zat in de buurt van Ermelo. “Ik stapte een kroeg in en daar zat ze.” Ze kregen een relatie en schreven zich in voor een huis in de ERAflats in Capelle aan den IJssel. Henny herinnert zich hoe hecht de contacten in het begin waren: “Gemoedelijk was het, ook al is de flat zo groot. Je kende elkaar goed. Dat sociale is wel minder geworden.” En dat leidt er volgens beide toe dat er eerder overlast is. “Maar nu ons huis gerenoveerd is, is de boel een stuk beter geïsoleerd. Dat maakt het minder gehorig.”

Het huis van Henny en John van Empelen is een van de eerste dat gerenoveerd is. “Het was nodig”, zegt Henny stellig. “In de badkamer lagen nog de oorspronkelijke donkerbruine tegels. Nu is alles licht en nieuw. We zijn goed betrokken bij de werkzaamheden. Wanneer ze zouden komen, wat ze gingen doen. Het werd ons allemaal vooraf verteld en tijdens het onderhoud hadden we steeds goed contact met onze wooncoach. En we konden allerlei dingen zelf kiezen: de kleur van het keukenblok, het type aanrecht en de grepen. Wij huren, dus dit huis is niet van ons, maar ze hebben alles met ons overlegd. Dat vind ik echt heel netjes.”

Ze zijn drie dagen de straat op gestuurd, grapt Henny. “Tijdens het slopen, want dat was een enorme stofboel, toen ze de ramen gingen vervangen en toen de vloer in de keuken opnieuw gestort moest worden omdat er wat gaten en kuilen in zaten. “Voor de rest zijn we gewoon gebleven terwijl ze aan het werk waren.” Het is ook goed om in huis te blijven, vindt John: “Dan kun je een beetje in de gaten houden wat er gebeurt. We hebben een paar dingen kunnen aangeven die niet naar onze zin gedaan werden, zoals een leidinkje dat we anders weggewerkt wilden hebben. Niets was te veel, we zijn echt keurig geholpen.”

Voor Timo Stoopman zijn dit mooie commentaren: “Bij het ontwerp van de flats in de jaren zestig was rekening gehouden met wensen van bewoners. Dat doen wij nu weer: wij voeren groot onderhoud uit vanuit de wens van de gebruiker. Uiteraard in nauwe samenwerking met opdrachtgever Havensteder. Zij had diezelfde overtuiging als wij; dan kun je met elkaar én met de bewoners tot een mooi resultaat komen.” Hij glimlacht dan ook tevreden als Henny trots vertelt over haar nieuwe keuken: “Ik zat altijd met die grote boiler voor mijn hoofd. Die is nu in een kastje in de wc weggewerkt. Daarvoor in de plaats zijn bovenkasten gekomen, dus we hebben veel meer ruimte.” Ze strijkt met haar hand over het nieuwe aanrechtblad. “En deze vind ik ook zo mooi”, mijmert ze. “Veel beter dan die oude zilveren.” John en Henny knikken tevreden naar elkaar: “Het is echt keurig geworden; de overlast is het dubbel en dwars waard geweest.” Overlast is voor hen trouwens sowieso een groot woord: “Voor de zomer moet het deel van de flat waar wij wonen klaar zijn. Dan verplaatst het werk zich naar verderop en hebben wij er eigenlijk geen last meer van. Ook dat is heel netjes gepland.”

"Vanbuiten zijn ze niet erg mooi, maar vanbinnen bieden de flats alle ruimte en comfort"

Projectgegevens

Project:                   Purmerhoek

Aantal woningen:    504

Type woningen:      Galerijflatwoningen ERAflats

Bouwjaar:               1969-1971

Eigenaar:                Havensteder

Aannemer:             Team ERAflats (ERA Contour en Smits Vastgoedzorg)

Projectfase:            Uitvoering

Verbeterniveau:      Groot onderhoud

Start initiatief:         Oktober 2017

Start uitvoering:      April 2019

Oplevering:             Eind 2020

Energielabel voor groot onderhoud:         F

Energielabel na groot onderhoud:            A

 

Expertpanel

Renovatie van de bestaande woningvoorraad is - per definitie – circulair! Dat de ERAflats ooit zó gebouwd zijn, dat ze nu met een kleine ingreep weer jaren meekunnen,
is daar een mooi voorbeeld van. Nu moeten we samen met de keten op zoek naar een circulaire manier van renoveren. Hergebruik en materiaal-recycling, zoals in de
aanpak van Team ERAflats, is heel belangrijk. Daarnaast moeten we proberen ook het ‘afval van de toekomst’ zoveel mogelijk te voorkomen. Installaties, keukens en gevels kunnen bij de renovatie worden vervangen door ‘circulaire componenten’. Denk hierbij aan componenten die modulair en demontabel ontworpen zijn, waarin maten zijn gestandaardiseerd en materialen slim worden toegepast. Op die manier kunnen we in de toekomst woningen, onderdelen en materialen makkelijk hergebruiken,  repareren, aanpassen aan de veranderende woonwensen, en recyclen! 

Ir. Anne van Stijn,
doctoral researcher Housing
Management TU Delft

Beeld: Marieke Odekerken

"De overlast is het dubbel en dwars waard geweest"

Reacties

xMet het invullen van dit formulier geef je Renda en relaties toestemming om je informatie toe te sturen over producten, dienstverlening en gerelateerde zaken. Akkoord

Copyright 2019 Aeneas Media

Deze website maakt gebruik van cookies. Meer informatie AccepterenWeigeren